Menu

Op deze website vindt u lessen en bronnen rond sporen van slavernij in Nederland. Er zijn routes die u met de klas kunt lopen, terwijl leerlingen op de diverse plekken een korte presentatie houden. Er zijn ook thema’s die leerlingen in de klas kunnen bestuderen: slavernijmonumenten, verzet tegen slavernij en ‘Afrikaanse Roots’. Daarnaast zijn er lessen over verzet in Utrecht, over Jan van Riebeeck te Culemborg en over de Evangelische Broeder Gemeente te Zeist. Het overzicht van alle lessen staat onder De sporen.

De lessen zijn ontwikkeld in schooljaar 2017 en 2018. Ze horen bij Mapping Slavery, dat sporen van slavernij in kaart brengt – de geschiedenis van het Nederlandse slavernijverleden in de Amerika’s en Azië komt zo letterlijk dichtbij. Het project groeit verder: u zult steeds meer stippen vullen de plattegronden van steden en dorpen.

Voor een aantal steden hebben we een PowerPoint (20 min.) samengesteld ter introductie: van de wereldkaart naar de kaart van de stad waar sporen van slavernij zijn terug te vinden.

Bent u benieuwd naar sporen in uw woonplaats of omgeving en vindt u die niet hier? Heeft u behoefte aan een gastspreker? Neemt u dan gerust contact met ons op. Dan bespreken we de mogelijkheden.

Amsterdam

Voor Amsterdam is een korte route rond de Dam samengesteld. De route duurt ongeveer een uur tot anderhalf uur en voert langs zo’n vijftien plekken, met twintig verhalen. Leerlingen bereiden in tweetallen een presentatie voor over een van deze plekken. Ze vinden voor elk van deze plekken bronnen op hun opdrachtenblad, geschikt voor leerlingen in het voortgezet onderwijs (vmbo-T, havo, vwo) en positief getest in één mbo-klas.

Leerlingen vinden het routeblad, instructieblad en de opdrachten (met bronnen) bij de sporen rond de Dam hier. Deze vindt u hier allemaal in één document: Opdrachten, instructie en routeblad

Voor een les bij het slavernijmonument van Amsterdam of bij het beeld van Anton de Kom, zie verder op deze website bij Monumenten.

Intro met PowerPoint (20 min.)

Ter introductie hebben we een PowerPoint samengesteld die de verbinding legt tussen de koloniale geschiedenis buiten Nederland en de sporen van slavernij in Amsterdam. Opgenomen is o.a. de kaart van Amsterdam met alle namen en adressen van Amsterdammers die bij de afschaffing van de slavernij in Suriname en op de Antillen een vergoeding kregen voor iedere persoon die zij tot die tijd tot hun eigendom hadden gerekend: 300 gulden voor iemand in slavernij in Suriname; 200 gulden voor iemand op de Antillen.

Interessant is het om bij die kaart door te klikken naar de namen van degenen die in slavernij werden gehouden en die in 1863 als vrij mens werden erkend. Ten slotte wordt ook de vraag gesteld wat slavernij voor ieder persoonlijk betekent, voor u als docent, maar ook voor de leerlingen.

Als u de PowerPoint-presentatie downloadt, vindt u bij elke dia onderaan een korte toelichting en suggesties voor de bespreking in de klas.

Tips:

  • Stadsarchief Amsterdam onderhoudt een site met veel interessante bronnen over slavernij uit het archief en met achtergrondinfo.
  • Documentaire: AT5 (25 min.) – Mark Ponte over zijn onderzoek naar de Afrikaanse gemeenschap in Amsterdam, in de zeventiende eeuw.
  • U kunt met leerlingen en collega’s een speciale boottour boeken bij Black Heritage Tours. Voor info en prijzen zie de website.
  • Wilt u meer inspiratie? Docent Mari Varsány heeft een tweetalige route gemaakt met kijkvragen.

Haarlem

Voor Haarlem is een korte route samengesteld rond de Grote Markt. Leerlingen bereiden in tweetallen een presentatie voor bij een van de plekken op de route. Zij vinden hun informatie op de luisterapp Hoezo, Haarlem & slavernij? of op de kaart van Mapping Slavery.

De route voert langs 8 plekken. Tijdens de testronde bleek het goed te werken de klas te splitsen en de route op twee verschillende plekken te starten. De korte handleiding vindt u hier.

Introductie met PowerPoint (20 min)

Ter introductie hebben we een PowerPoint samengesteld die de verbinding legt tussen de koloniale geschiedenis buiten Nederland en de sporen van slavernij in Haarlem. Opgenomen is o.a. de kaart van Haarlem met de namen en adressen van Haarlemmers die bij de afschaffing van de slavernij in Suriname een vergoeding kregen van 300 gulden voor ieder persoon die zij tot die tijd tot hun eigendom hadden gerekend.

Interessant is het om bij die kaart door te klikken naar de namen van degenen die in slavernij werden gehouden en die in 1863 als vrij mens werden erkend: welke informatie vind je (hoe summier ook) nog meer over hen in dat archief? Ten slotte wordt ook de vraag gesteld wat slavernij voor ieder persoonlijk betekent, voor u als docent, maar ook voor de leerlingen.

Als u de PowerPoint-presentatie downloadt, vindt u bij elke dia onderaan een korte toelichting en suggesties voor de bespreking in de klas.

Culemborg

Geschiedenisdocent Henrike Luijk stelde voor de brugklas een aantrekkelijk dossier samen rond Jan van Riebeeck, wiens geboortehuis in Culemborg staat. Het lesprogramma start met een bezoek aan dit huis waar een kleine tentoonstelling is ingericht over Van Riebeeck.

Inhoud

Leerlingen bestuderen kritisch de informatiebordjes, bedenken zo nodig alternatieven en werken aan een dagboek van ofwel Van Riebeeck, zijn vrouw Maria de la Quellerie ofwel van Eva Krotoa, een meisje dat als tolk moest dienen bij Van Riebeeck. Tenslotte bereiden leerlingen een debat voor over de vraag of het terecht is dat  Jan van Riebeeck en zijn vrouw in Zuid-Afrika met een groot standbeeld worden vereerd, terwijl Eva Krotoa het moet doen met een klein bankje.

Doelen

Leerlingen verzamelen en verwerken informatie, ze moeten kritisch reflecteren, vormen hun mening en oefenen in debatteren op basis van argumenten die zij in hun onderzoek hebben verzameld.

Actuele discussie over koloniale monumenten

Delen uit dit dossier, zeker waar het gaat om het debat over het standbeeld van Van Riebeeck en zijn vrouw, is ook toe te passen op  een klassikaal debat over de actuele discussies over ‘koloniale monumenten’ en straatnamen. 

Utrecht

In Utrecht kunt u met leerlingen een deel van de route lopen, die is zowel als luisterapp als uitgeschreven route beschikbaar.

Inhoud van de les

Speciaal voor vmbo-kader/ lbb is een les ontwikkeld over verzet of abolitionisme in Utrecht. In tweetallen bereiden leerlingen een flash-presentatie voor over één persoon. Ze gebruiken hierbij attributen die het beeld van hun persoon en de negentiende eeuw versterken (bijvoorbeeld wandelstok, brilletje, snor, omslagdoek, medaille, het boek ‘De hut van oom Tom’, of ‘De Camera Obscura’ van Hildebrand/ Nicolaas Beets). In de proefles bleken die attributen zeer aan te spreken en de ‘historische beleving’ te versterken.

Doelen

Doel van deze les is dat leerlingen leren presenteren, samenwerken en informatie te verwerken. Ze weten op welke manieren in Nederland verzet werd gepleegd en kunnen dit vergelijken met de wijze waarop mensen in slavernij zich verzetten.

Hier vindt u alle bronnen en het opdrachtblad voor de les over Utrecht in één document.

Intro met PowerPoint (20 min.)

Ter introductie hebben we een PowerPoint voor de les over Utrechts verzet samengesteld die de verbinding legt tussen de koloniale geschiedenis buiten Nederland en de sporen van slavernij in Utrecht. Portretten van de vijf personen die centraal staan in de les, zijn daarin opgenomen. Leerlingen kunnen bij de PowerPoint hun keuze maken.

U kunt vooraf met de klas het verschil bespreken tussen verzet in de koloniën door de mensen in slavernij (vluchten, sabotage, in opstand komen, overleven) en verzet van de kant van de abolitionisten. Wie liep welke risico’s? Als voorbeeld kunt u vertellen over de opstand op het slavenschip De Neptunus. Een afbeelding daarvan is opgenomen in de PowerPoint.

Andere bronnen over verzet

Andere bronnen over verzet in Nederland vindt u onder thema Verzet. Leerlingen die goed kunnen lezen, kunt u ook hier een onderwerp of persoon laten kiezen voor hun presentatie.

Den Haag

Hier is de stadswandeling te downloaden. Het Haags Historisch Museum heeft ook een zogenaamde Schoolplaat gemaakt rond het onderwerp slavernij en Den Haag. Bij dit programma hoort ook een kennisquiz slavernij.

Wilt u met een gids de stadswandeling maken? Neemt u dan contact op met het Haags Historisch Museum of met stichting Pasado Presente.

Zeist

Dit lesprogramma gaat over de Evangelische Broedergemeente (EBG) in Zeist en de link met de slavernij in Suriname. Bij De sporen vinden leerlingen ook een verwijzing naar de fietsroute langs de Utrechtse Heuvelrug.

Inhoud lesprogramma

Leerlingen maken kennis met de slavernij in Suriname en met de EBG. Met behulp van deze opdrachtbladen proberen ze door zelf onderzoek te doen het antwoord te vinden op deze vragen:

1. Wat is Carl overkomen op de suikerplantage Molhoop. Leerlingen bestuderen daarbij ook achttiende-eeuwse tekeningen van een plantage.

2. Wie was de EBG-dominee Cornelis Winst Blijd? Leerlingen bekijken een documenten waarin ze kunnen lezen dat hij werd geboren in slavernij op plantage st. Barbara.

3. Hoe kijkt de EBG-kerk terug op de houding van de kerk toen tegenover de slavernij in Suriname.

Introductie met PowerPoint

Ter introductie hebben we een PowerPoint (20 min) samengesteld die de verbinding legt tussen de koloniale geschiedenis buiten Nederland en de sporen van slavernij in Nederland. Ook de rol van de Evangelische Broedergemeente wordt toegelicht.

Tip

  • Ter versterking van uw les kunt u contact opnemen met de kerk in Zeist. Bijvoorbeeld voor een rondleiding of een gastspreker.

Verzet

Op de site Mapping Slavery vindt u op diverse kaarten verwijzingen naar personen die zich verzetten tegen de slavernij, de abolitionisten. Bij De sporen hebben we een aantal abolitionisten uitgelicht. Leerlingen vinden hier toegankelijke bronnen en informatie over hen.

Meer bronnen

Ter aanvulling kunnen zij op zoek gaan naar andere abolitionisten via de kaarten van Mapping Slavery. Zij kunnen ook de informatie  bekijken over de vijf abolitionisten die een relatie hebben met Utrecht. Die informatie is toegesneden op leerlingen van vmbo kader/ lbb.

Introductie met Powerpoint

Ter introductie kunt een PowerPoint (20 min.) tonen waarin een relatie wordt gelegd tussen slavernij in de koloniën en de sporen daarvan in Nederland. Zie bijvoorbeeld de PowerPoint voor de route van Amsterdam, Utrecht of Haarlem. Die is eenvoudig aan te passen, afhankelijk van de les die u rond het thema verzet wilt aanbieden.

Afrikaanse roots

Bij het thema Afrikaanse Roots staan nu zes onderwerpen of personen centraal, van de Romeinse tijd tot en met de achttiende eeuw. Leerlingen gaan zelf op onderzoek uit en krijgen daarvoor bronnen en suggesties aangereikt. Het resultaat kan een portrettengalerij zijn.

Introductie

Ter introductie van dit onderwerp kunt u zoals bij de andere lesprogramma’s de PowerPoint tonen die bijvoorbeeld gebruikt wordt bij de stadsroute in Amsterdam of Haarlem (zie boven). Of u start hiermee: Afrikaanse Roots hebben we eigenlijk allemaal: in Afrika zou de mensheid zijn ontstaan.

Andere personen

Het aantal personen waarin leerlingen zich verdiepen via De sporen kunt u uitbreiden, bijvoorbeeld met:

  • 1. Christiaan van der Vegt. Annemieke van der Vegt, een verre nakomeling van hem, doet sinds 2013 nauwkeurig onderzoek naar zijn leven en houdt hierover een blog bij: Hoe heette Christiaan. Leerlingen vinden hier een schat aan informatie en bronnen over zijn leven.
  • 2. Cupido en Siderion, twee bedienden van Willem V. Cupido kwam van de kunst van Guinea uit Afrika, Sideron uit Curaçao. Beiden werden als kind cadeau gedaan aan stadhouder Willem V. Over hen schreef Esther Schreuder (2017) Cupido en Sideron. Twee Moren aan het hof van Oranje. Door haar onderzoek is veel over deze jongens/ mannen bekend geworden. Informatie, bronnen en hun afbeeldingen zijn voor een deel digitaal beschikbaar. Leerlingen zouden zowel die bronnen als die afbeeldingen kunnen onderzoeken.   Zie ook: blogs van Esther Schreuder.
  • 3. De twee Afrikaanse mannen die geportretteerd zijn door Rembrandt. Onderzoeker Mark Ponte probeerde meer over hen te weten te komen, evenals over andere Afrikanen in Amsterdam in de zeventiende eeuw. Hij vertelt hierover bij AT5.
  • 4. Caatje. Zij komt voor bij de stadsroute Amsterdam ‘rondje om de Dam’. Leerlingen onderzoeken hoe het met Caatje is afgelopen en bekijken haar vrijbrief.

Monumenten

Twaalf monumenten in Nederland en de voormalige Nederlandse koloniën worden getoond. Deze zijn tot stand gekomen op initiatief van nakomelingen van de slachtoffers van slavenhandel en slavernij. De beelden dienen om de voorouders te eren en de gedeelde geschiedenis te erkennen.

Doelen

In deze lessen onderzoeken leerlingen monumenten die herinneren aan de slavernij. Wat betekenen die beelden? Wanneer zijn ze gemaakt? Welke informatie kun je ter plekke en via het internet vinden? Voor en door wie zijn ze gemaakt en hoe worden ze gebruikt?

We hebben een les uitgewerkt en uitgetest rond twee monumenten:  het Nationaal slavernijmonument in Amsterdam en het Anton de Kom monument eveneens in Amsterdam. In de lessen staat de ervaring op de plek zelf centraal.

Leerlingen formuleren ter plekke hun eigen vragen, ze maken opnamen en gaan op onderzoek uit.

Suggesties

Mocht er in de buurt van uw school geen slavernijmonument staan, dan is er wellicht een monument of straatnaam te vinden van Nederlanders die in de koloniale tijd actief waren, bijvoorbeeld als ‘zeeheld’, gouverneur of zakenman. U kunt in uw les aansluiten bij de discussie die sinds 2017 volop gevoerd wordt over deze vorm van eren of benoemen. De vraag is of de monumenten en naamborden gehandhaafd moeten blijven terwijl duidelijk is dat kolonisatie gepaard ging met oorlog, geweld en slavernij. Of is het juist goed dat je ook die omstreden geschiedenis zichtbaar blijft herinneren? Hoe kunnen meer perspectieven worden getoond?

Leerlingen kunnen een ander tekstbord ontwerpen of ze voeren een discussie over deze vraag. We verwijzen hier graag naar de les over Jan van Riebeeck, Culemborg.

EMAIL
YouTube
Spring naar toolbar